تا زمان کشف حجاب و شروع تغییرات پر دامنه مدرنیسم رضاشاهی ، نمونه ای یافت نمی شود که زنان ایرانی و حتی بانوان درباری ، سر برهنه و بی حجاب در ملأ عام ظاهر شوند مگر یک زن !

در دوره ناصرالدین شاه، اولین زنی که به صورت عمومی و علنی کشف حجاب کردزنی است با نام زرّین تاج که توسط سران بابیت ملقب به طاهره و قره العین و تنها زنی است که از “حروف حی”‌ محسوب می‌شود.( لقبی که به بر اساس حروف ابجد به 18 نفر از اولین کسانی که علی محمد باب ایمان آوردند، اطلاق می‌شود.)

قره العین زنی بود که او را  تا قبل از گرایش به سید علی محمد باب، به عالمه و فاضله و شاعره بودن می ستودند. اودر خانواده ای روحانی به دنیا آمدو دختر ملا محمّد صالح مجتهد قزوینى است، در شهر قزوین در سنه 1320 ه-. ق متولد شد.

زرّین تاج زنى در نهایت زیبایى، ولی در عین حال شهرت طلب و هوسباز بود.

او نزد پدرش ملا صالح و عمویش ملا محمد تقى مجتهد (که بعدها بابیان او را کشتند) مشغول تحصیل گردید، در پایان تحصیل، پیرو مکتب شیخیّه شد و جزء مریدان سید کاظم رشتى به شمار آمد؛ عموى کوچکش ملا على که از این گروه به شمار مى رفت، او را در این راه تحریص و تشویق مى نمود، تا آنجا که ارسال نامه و مراسلات، بین زرّین تاج و سید کاظم رشتى باز شد، و سید کاظم رشتى او را قرّة العین (نور چشمى) خواند؛ از این زمان به بعد، او به لقب قرّة العین شهرت یافت.

این زن با پسر عموى خود ملا محمّد امام جمعه (پسر ملا محمد تقى شهید)ازدواج کرد، و از او داراى 2 یا 3 فرزند شد، ولى شوهر دارى و بچه دارى براى او قید و زنجیرى بود؛ طولى نکشید که در سال 1259 ه- ق (در سن حدود 29 سالگى)، شوهر و فرزندان و خانه خود را ترک کرده، و به عنوان این که دستش به استادش، سید کاظم رشتى برسد، به سوى کربلا روانه شد، ولى وقتى که به کربلا رسید، با خبر فوت سید کاظم روبرو شد؛ در آنجا با شاگردان سید کاظم رشتى تماس داشت؛ یک عده از افراد هوسباز دورش را گرفتند، او که شیفته مقام طلبى و شهرت بود، پس از چندى به بغداد رفت، و سپس توسط ملا حسین بشرویه اى، به حضور میرزا على محمد باب راه یافت، و کار او به جایى رسید که گاهى به نام خود، مردم را دعوت مى کرد، و گاهى به نام سید على محمد باب. باب هم او را به لقب «طاهره» ملقّب ساخت. و به گفته عباس افندى: «او در قریه بَدَشت جمله «من همان خدا هستم» را تا عنان آسمان به اعلى النّدا بلند نمود.

قرة العین زنی بود صاحب قلم، شاعر و سخنران که به ادبیات و فقه و اصول کلام و تفسیر آشنایی داشت.

قرةالعین در ایران نخستین زنی بود که به خلاف رسم و عرف زمانه بی حجاب در برابر مردان ظاهر شد و با علما و رجال به بحث و مجادله پرداخت.

او نخستین زنی است که در تاریخ معاصر ایران، بر اساس دستورالعمل یک مکتب استعماری پوشش را از روی و تن برگرفت و در اجتماع مسۆولان ظاهر شد. و با این اقدام گستاخانه و متهورانه، نخستین سنگ بنای بی حجابی را در جامعه اسلامی ایران به جا گذاشت و برای شروع هدف های استعماری و بر افروختن جهنم توطئه جرقه نخست را زد.

قره العین با ارائه رفتاری کاملاً متضاد با دستور دین اسلام و نیز شرایط روحی و اجتماعی آن دوران و با نمایش گذاشتن سیمای برهنه ی خویش، کوشید اولین کسی باشد که رسوم گذشته را از بین می برد و زمینه های اجتماعی گسترش بی دینی و اباحی گری را فراهم می کند.

قره العین با سیمایی آراسته بر منبر می نشست و با صراحت تمام می گفت: « آن چه اسلام آورده در هنگام ظهور باب ملغی و منسوخ است و چون باب قائم حق دارد که در مذهب تصرف نماید، پس شریعت اسلام بعد از ظهور قائم، منسوخ است و چون قائم هنوز احکام و تکالیف جدید را مدون و تکمیل نکرده است زمان فترت است و کلیه تکالیف از گردن مردمان ساقط .تا امروز تبعیت از احکام دین اسلام بر شما واجب بود، ولی از هنگام ظهور باب دیگر بر هیچ مسلمانی جایز نیست که از دستورات دین اسلام پیروی نماید.با لذت کامل زندگی کنید و از هر قیدی آزاد باشید.»

تاریخ گواهی می دهد که جذب قره العین به باب نه از جهت فکری، بلکه به علت شهوت پرستی او بود.

او نمی توانست به یک شوهر اکتفا کند، از طرف دیگر خاندان وی، مظهر زهد و قناعت و عصمت و عفت بودندو در چنین خاندانی برای او وسایل عیش و عشرت و آزادی وجود نداشت . به همین سبب تصمیم گرفت که یکباره خود را از قید و بند دین و مذهب آزاد سازد و با حزبی که به هیچ نظم و قاعده ای مقید نیست همراه شود . بابیان تنها حزبی بودند که دارای مرام اشتراک جنسی بودند. از همین رو قره العین با آنها پیوند خورد و اولین نغمه های شوم بی حجابی زنان را سر داد و خود را به عنوان اولین زن بی حجاب تاریخ معاصر مطرح کرد.

او در خلال تبلیغ مرام باب ، بدون هیچ واهمه ای عقاید سخیف بابیان را درباره ی اشتراک جنسی وصف می کرد و به حضار بشارت می داد که نه تنها از این پس زنان می توانند آزاد و رها در اجتماع حضور یابند، بلکه یک زن می تواند با چندین مرد ارتباط داشته باشد.

قره العین در اول ذیقعده 1268 هجری قمری مطابق با 27 مرداد 1231 هجری شمسی به دست عزیزخان، سردار سپاه ناصر الدین شاه در باغ ایلخانی اعدام شد.

پس از مرگ او، اندیشه بی حجابی زنان یکی از برنامه های استعماری برای فرهنگ زدایی از ملل مسلمان شد.

در واقع در دین مبین اسلام تأکید بر غیرت در دایره محرمات و واجبات است و نه بیشتر. غیرتِ مرد در جایی که خدای متعال غیرت به خرج نداده است نه تنها حُسنی ندارد بلکه عین زشتی و بی ادبی است. مگر می‌شود انسان از خدای خود غیرت‌مندتر باشد؟! اگر واقعاً این رفتار مشکلی داشت یقیناً خدای غیور آن را حرام می ‌نمودند.

راههای شناخت غیرت بی جا در مردان

- توجه به نحوه سوالات و پاسخ های فرد مقابل: گاه فرد مقابل غیرت بی جای خود را در قالب سوالاتی كه می پرسد یا پاسخ هایی كه برای پرسش های شما دارد، نشان می دهد. مثلاً می پرسد: نحوه برخورد شما با محارم از جمله پدر یا برادرتان به چه گونه است؟،‌ من معتقد به حجاب كامل حتی در مقابل با محارم هستم؟ و ...‌

- توجه به رفتارها در دوران نامزدی‌(قبل از عقد): در این دوران نیز بسیاری از رفتارها و برخوردهای فرد مقابل نشان دهنده میزان غیرت وی می باشد. مثلاً زمانی كه با هم بیرون می روند مدام با نگاه های معنی دار و یا چشم غُره به خانم می فهماند که فلان كارت اشتباه است حواست را جمع كن. در حالیكه بلواقع كار اشتباهی از وی سر نزده است. یا مثلاً بر روی ارتباط خانم با محارمش حساس است. چرا با پدرت یا دایی یا عمویت روبوسی کردی؟ و ...

- مشورت با بزرگان یا متخصصین: اگر پس از گذراندن مراحل بالا به برخی از رفتارهای فرد مقابل شك كردید حتماً در این رابطه با یكی از بزرگان یا فرد متخصصی چون مشاوران ازدواج صحبت و مشورت نمایید. حتی در صورت لزوم با فرد مقابل به مشاور مراجعه نمایید. گاه متخصصین از برخی از رفتارهای خاص و ریز افراد متوجه برخی از امور می شوند كه دیگران قادر به درك آنها نیستند. به همین دلیل مشاوره با آنها در زمینه ازدواج به نوعی تضمین كننده موفقیت در زندگی آینده می باشد.

لذا باید به زیر ساخت های شخصیت جوان و نیازهای روحی و روانی او توجه نمود تا در پرتو آن بتوان فردی دارای تعادل روحی و بدنی داشت و او را بر اساس نیاز درونی و فطریش به سوی فضایل و کمال رهنمون نمود.

ایام جوانی و نوجوانی با دگرگونی هایی در جسم و روان همراه است . نوجوان به سرعت رشد کرده و شاهد تکامل جسمانی و نیرومندی بدنی خویش است و همزمان , عواطف و احساسات او نیز دچار تحول اساسی می شود. و افکار و آرزوها و نگرش او پیرامون افراد و محیط اطراف را تحت تاثیر قرار میدهد.

در دوران گذر از نوجوانی , تمایلات و خواهش های متضادی در او خودنمایی می کند. خودخواهی کودکانه با نوع پرستی خیرخواهانه را در می آمیزدو او را در برزخی میان کودکی و بزرگسالی رها می سازد. و دچار نوعی بی ثباتی عاطفی و روانی و فکری می شود که از آن به « بحران بلوغ » یاد می کنند. این بحران , نوجوان را در یک وضعیت مبهم و پیچیده ای قرار می دهد که نمی داند چه باید کرد , همین عدم اطمینان نسبت به نقش خود , موجب مشکلات زیادی برای نوجوان می شود و او را زود رنج و دو دل و بی ثبات می سازد.

به قول « موریس دبس » : « به سرعت جنبه انفعالی و عاطفی شخصیت او گسترش می یابد و کل شخصیت او را فرا می گیرد و افق فکری از طریق علاقه و رغبت گسترش می یابد » . او در پی کشف هویت گمشده خویش است و به دنبال بازشناسی شخصیت خود می باشد; شخصیتی که شامل کل وجود اوست و وضع عمومی بدن , مهارتها و رغبت ها , امیدها , عادتها , خصوصیات اخلاقی و معتقدات و افکار او را در بر می گیرد .

تحول بلوغ , تصویر ذهنی از بدن و هویت شخصی نوجوان را تهدید می کند. نوجوان با در نظر گرفتن تجربیات گذشته و قبول تحولات بلوغ , می خواهد هویت خویش را از نو بازسازی کند. حتی مخالفت و ستیز با والدین و عصیان در برابر اندیشه و قدرت ها و دخالتهای دیگران برای تثبیت « هویت » و جدا نمودن خویش از سایرین است.

دبس می گوید : « اثبات شخصیت در آنها یک امر طبیعی است . غالبا مخالفتی مابین خود و محیطی که در آن زندگی می کند تولید می نماید و این اثبات شخصیت اجتماعی جوانان در موارد متعددی بروز می کند » به همراه این تحولات , غریزه جنسی نیز در او بیدار شده و در کوتاه مدت به اوج احساسات و شیفتگی و شوق جنسی و جسمی میرسد.

ایجاد و رشد و تبلور ویژگی های فوق در جوانان در گرو داشتن نظام تربیتی کارآ و جامع است .اگر در این نظام به نیازها و انتظارات جوان همانند ابراز محبت , ابراز خود , تعلق به گروه , هدفمندی  پاسخ مناسب داده شود به این رشد و بالندگی می رسد و در غیر این صورت دچار « بحران هویت » می شود .

در بحران هویت , او شدیدا دچار اضطراب و ناراحتی ذهنی است به طوری که نمی تواند جنبه های مختلف شخصیت خویش را در یک خویشتن قابل قبول و هماهنگ , سازمان دهد و در « خودپنداری » دچار مشکل می شود.

براساس نظریه « اریکسون » , اگر هویت شخصی نوجوان در طی زمان و براساس تجربیات حاصل از برخورد صحیح اجتماعی به تدریج ایجاد شود و او بتواند خود را بشناسد و از دیگران جدا سازد , تعادل روانی وی تضمین میشود , ولی اگر سرخوردگی و عدم اعتماد جایگزین اعتماد گردد , به جای تماس با مردم , گوشه گیر و منزوی می شود و به جای تحرک به رکود می گراید و به جای خودآگاهی و تشکیل هویت مثبت دچار ابهام در نقش خود می شود و هماهنگی و تعادل روانی وی به هم می خورد و به بحران هویت دچار می شود .

به هنگام این بحران او در چند مورد از موارد ذیل دچار تردید و شک می شود :

اهداف بلند مدت-  انتخاب شغل- الگوی رقابت - تشخیص مذهبی-  نظام ارزشی اخلاقی-  تعهد گروهی

در نتیجه از عوارض منفی بحران هویت , تردید و ابهام در تشخیص مذهبی و نظام ارزشی است , به ویژه آن که همزمان با این بحران , قدرت تفکر انتزاعی در جوانان رشد نموده و به استقلال و استنتاج مسائل علاقه مند می شوند و به بررسی برهانی و منطقی دین در پاسخگویی به مسائل توجه می نمایند که این خود مشکل را دو چندان کرده و جوانی را که در وضعیت بحرانی نقش و وظایفی را که به وسیله خانواده و اجتماع برای وی مناسب تشخیص داده میشود با تمسخر و یا با پرخاشگری رد میکند , بیشتر به ورطه خطر و انحراف می کشاند , به ویژه که در این سن , غرایز جنسی نیز بر این امر دامن می زند و « هویت مذهبی » او را تهدید می کند و اگر هم به ظاهر هویت مذهبی را قبول کند , این عدم تعادل شخصیتی و روانی در هویت مذهبی نیز تاثیر گذاشته و به صورت افراط و تفریط بروز می کند و گاه او را در میان تضادی پیچیده اسیر می کند. به ویژه آن که به اعتراف روان شناسان , دوره جوانی و نوجوانی , دوره تحول ارزشها و تردید در مفاهیم ارزشی است , و به نظر « دبس » , نظام ارزشها در مجاورت دنیای علم و اطلاع در جوانان پایه گذاری می شود و به تنظیم رفتار و مشخص نمودن عقاید آنان کمک می کند.

روشن است که ارزشها , مفاهیم نظری هستند که انتخاب براساس آنها صورت می گیرد و فرد را به عمل وامی دارد , لذا باید پیرامون این مفاهیم به باوری روشن و مستدل برسد و از صمیم جان پذیرا گردد.

اما نوجوان , تمام روابط و باروهایی را که در دوران کودکی بدون چون و چرا پذیرفته بود مورد پرسش و تردید قرار میدهد , و سعی می کند با توجه به شخصیت شکل پذیر و استقلال جوی خود , نظامی از ارزشها درباره زیبایی , حقیقت , قدرت و دین به دست آورد . لذا باید به کمک او شتافت و با روابط درست و باز و صمیمانه و با تکیه بر نقاط مثبت , وی را به تجربه ارزش های شخصی و مذهبی رهنمون شد.به ویژه آن که سن نوجوانی را سن گرایش به اعتقادات مذهبی نامیده اند . و به گفته « موریس دبس » در این ایام نوعی بیداری مذهبی حتی نزد کسانی که سابقا نسبت به مسائل مذهبی لاقید بوده اند دیده می شود. این استحاله را می توان بخشی از توسعه شخصیت جوان دانست .

لذا می توان با تکیه بر این گرایش فطری و روانی به پایه ریزی « هویت مذهبی » جوان دست زد. اما بنا به تحقیقات به عمل آمده در شهر تهران نشان می دهد در ایام جوانی و حدود سن 18 سالگی به بعد , عقیده مذهبی سست تر میشود , و این امر ریشه در عملکرد والدین و یا عدم اعتقاد آنها داشته و نوع رفتار مربیان دینی و پرورشی موثر است .

لذا دلسوزان امر تربیت و پرورش باید توجه بیشتری به این امر نشان داده و با شک و تردیدها و پرسشهای نوجوانان و جوانان به دیده مثبت نگاه کنند و به گفته شهید مطهری : « غریزه پرسش یکی از غرایز اولیه بشری است و نمونه رشد و اعتلای دستگاه فکر و اندیشه است . » و « از شک و تردید آنها نباید ناراحت بود. شک مقدمه یقین و پرسش مقدمه وصول و اضطراب  مقدمه آرامش است , شک معبر خوب و لازمی است هر چند منزل و توقف گاه نامناسبی است.»

لذا باید به این نیاز پرسش گری او پیرامون فلسفه زندگی و مذهب پاسخ درست داد و « جوان » در جستجوی پاسخ قانع کننده ای در موضوعات اساسی زندگی است تا به او نظامی فکری و عقیدتی داده و راهگشای او در تصمیم گیری و ارزش گذاری های مهم زندگی باشد , تا بتواند متعهدانه از آن دفاع نماید , نظامی که به آنها هویت عقیدتی ببخشد. لذا باید با بحث و گفتگوی منطقی و معرفی کتب جامع و صحیح و با ارجاع آنها به افراد متخصص و دلسوز کمک نمود.

اگر جوان به پاسخهای لازم برسد و معرفت و شناخت کافی را به دست آورد و بداند که در کدام جهان زندگی می کند , برای خود تکیه گاه فکری نیرومندی در مقابله با فراز و فرودها و تحلیل و تبیین مسائل در پرتو درک هدفمندی و قانون مداری جهان به دست می آورد و خود را در بیکران عالم هستی رها و معلق احساس نمی کند.

منبع: مجله آفتاب

مقدمه:

خطاهای ادراکی موارد محدودی هستند که نشان می‌دهند ادراک موجودات زنده و به ویژه ما انسانها، هرگز باتاب سادة واقعیت فیزیکی خارجی نیست و به عبارت دیگر انعکاس صحیح واقعیت خارجی نیست. ما همه اشیاء و پدیده های اطراف خود را به صورتی که هستند درک نمی‌کنیم بلکه بر حسب نگرش‌های خود و موقعیت آن پدیده و زمان ادراک آنها، به صورتهای مختلف درک می‌کنیم. وقتی ادراک با واقعیت منطبق نمی‌شود، اصطلاحاً می‌گوییم به خطای ادراکی دچار شده‌ایم.

به تصویر زیر بنگرید:

كدام خط بزرگ‌تر به نظر مى‌رسد، A یا B ؟

پاسخ این سئوال آن است كه هر دو خط به یك اندازه است.(1)

در قرآن كریم در مواردى به خطاى چشم اشاره شده است كه در اینجا به بیان یك نمونه‌ از آن بسنده مى‌شود:

وَ إِذْ یُرِیكُمُوهُمْ إِذِ اِلْتَقَیْتُمْ فِی أَعْیُنِكُمْ قَلِیلاً وَ یُقَلِّلُكُمْ فِی أَعْیُنِهِمْ لِیَقْضِیَ اَللّٰهُ أَمْراً كٰانَ‌مَفْعُولاً وَ إِلَى اَللّٰهِ تُرْجَعُ اَلْأُمُورُ.(2)

و آنگاه كه چون با هم برخورد كردید،آنان را در دیدگان شما اندك جلوه‌ داد و شما را[نیز]در دیدگان آنان كم نمودار ساخت تا خداوند كارى را كه‌انجام شدنى بود تحقّق بخشید،و كارها به سوى خدا بازگردانده مى‌شود.

این آیهء شریفه به جنگ«بدر»اشاره دارد و به مۆمنین یادآورى مى‌كند كه شما را در چشم‌دشمن كم جلوه دادیم تا دشمن به طمع شكست شما عقب نشینى نكند. آنها را نیز در چشم‌شما كم جلوه دادیم تا وحشت شما را فرا نگیرد و فكر كنید كه تعداد دشمن كم است.

لازم به‌ذكر است تعداد مسلمانان در جنگ بدر حدود 313 نفر بود،در حالى كه تعداد كفار تقریبا بیش‌از ده برابر تعداد مسلمانان بود.

علامه طباطبایى در این باره مى‏نویسد:

«خداى سبحان، مومنین را در اولین برخورد در نظر مشركین اندك جلوه داد تا مغرور شوند و مومنین را ناچیز تلقى كنند. همین امر ایشان را بر پیاده شدن و جنگیدن دلیر كرد؛ ولى وقتى دست بكار شدند و درهم آمیختند، خداوند همان مومنینى را كه به نظرشان اندك مى‏آمد، در نظرشان دو برابر كرد و همین امر باعث شد كه عزم آنان سست شده، در نتیجه شكست بخورند.» (3)

مى‏توان این طور نتیجه گرفت كه خداوند با استفاده از یك اثر فیزیكى در محیط، تاثیر نور و عوامل دیگر در حواس بینایى انسان، امدادهاى غیبى را به نفع مومنین به كار گرفته، تا سپاه مشركین شكست بخورند.

در تفسیر نور چنین آمده است:

«خداوند براى یارى مسلمانان، ولایت تكوینى و تصرف در دیده‏ها را بكار مى‏گیرد. همچنین بهره‏بردارى از حواس ظاهرى نیز به دست خداست.» (4)

پیش از جنگ بدر، ابوجهل به مشركین گفت: «یاران محمد فقط به اندازه خوراك یك شترند.» این سخن كنایه از تعداد بسیار كم یاران پیامبر صلى الله علیه و آله است. همان طور كه مى‏دانیم در جنگ بدر پشت سپاه كفار شكسته شد و پس از این جنگ، مسلمانان و دین اسلام در دنیاى آن زمان به رسمیت شناخته شدند.

شبکه تخصصی قرآن تبیان

منبع:

آن‏سوى آیه‏ها، نگرشى بر اعجازهاى پزشكى قرآن‏، نویسنده: نوری زاد، صمد

پی‌نوشت‌ها:

(1) اصول روان شناسى، ج 2، ص 423.

(2) انفال (8): 44.

3. المیزان،ج 9،ص 144.

4. تفسیر نور،ج 4،ص 347.

دگرباشی جنس به طور کلی به به معنی میل جنسی به غیر جنس مخالف است که شامل گروه های مختلفی می شود. این گروه ها برای شناساندن خود به دیگران از نماد های مختلفی استفاده می کنند که در ادامه به بررسی برخی از آن ها می پردازیم.

زمینه های شناختی رشوه

زمانی که "رشوه" را به عنوان "منکر" از حیث زمینه های پیدایش آن بررسی می کنیم، برخی عوامل را فردی و پاره ای را اجتماعی می یابیم.
اینک به برخی از زمینه های روانشناختی این پدیده می پردازیم:

1- فقدان معرفت به آثارآن
چنانچه با رویکردی خوشبینانه با این پدیده مواجه شویم باید بگوییم افراد به لحاظ بی اطلاعی از عواقب شوم رشوه ، گرفتار این منکر می شوند و چنانچه بدانید که از نگاه پیامبر اسلام (ص) رشوه دهنده و گیرنده در آتشند(2) و یا اینکه فرمودند« خدا رشوه ده و رشوه گیر را با آنکه در میان آن ها واسطه می شود لعنت کند.(3) همین شناخت، انگیزه ای جهت خودداری از آلودگی مالی و اقتصادی خواهد بود.

2- ضعف وجدانی اخلاقی
غالبا قدرت بازدارندگی از خطا با تکرار خطا نسبت معکوس دارد به گونه ای که هرچه بیشتر فرد مرتکب خطا می شود نیروی وجدان ضعیف تر و کمرنگ تر می گردد لذا آنهایی که مکرر آلوده به رشوه می شوند، به تدریج قبح مساله برای آنان از میان می رود و به سهولت بیشتری مرتکب آن می گردند.

علاوه بر زمینه های روانشناختی ، باید به پاره ای از عوامل جامعه شناختی و از جمله مولفه های زیر نیز اشاره نمود.

1- عمیق تر شدن شکاف طبقاتی
فاصله های طبقاتی هر اندازه که بیشتر می شودجامعه از عدالت اجتماعی به عنوان یک هدف راهبردی دورتر می شود. و نتیجه چنین وضعه تلاش افراد برای پرکردن شکاف طبقاتی بیشتر شده است و این هدف با انگیزه کسب درآمد بیشتر صورت می گیرد. لذا به مرور زمان شاهد حرص سیری ناپذیری در میان قشرهای جامعه خواهیم بود. در چنین وضعیتی کمیت زندگی جانشین کیفیت زندگی می شود.

2- مدیریتهای ناکارآمد
پاره ای از مدیریت ها، به جای حاضر در صحنه بودن، فارغ از صحنه اند و در یک کلام نمی دانند در حوزه مسئولیت آنان چه می گذرد. لذا این افراد فرصت طلب ، بهانه مناسبی است تا علاوه بر عدم تعهد کاری، به مسایلی همچون رشوه نیز آلوده شوند.

3- دیوانسالاری
باوجود تلاش برخی از مسوولان هنوز ادارات ما، گرفتار دیوانسالاری است به گونه ای که تنگناها و پیچ و خم های اداری و اجرایی موجود در شماری از سازمان ها و نهادها ارباب رجوع را با سرگردانی مفرط مواجه نموده وزمینه ای یرای پاره ای از کارمندان مهیا نموده تا از ارتشاء به عنوان کلید حل معضلاتشان استفاده کنند.

4- فشارهای خردکننده اقتصادی
در شرایط اقتصادی نامتوازن افراد نه بر اساس شایسته سالاری بلکه بر مبنای فرصت طلبی ، چاپلوسی و نیرنگ بازی می توانند به درآمدهای کلانی دست یابند، خود به خود مبنای ارزشهای اخلاقی دگرگون می وشود و بدیهی است که هرچه فشارهای اقتصادی بیشتر شود، رقابتهای مادی به همان اندازه تنگاتنگ شده و هر شیوه ای برای پیشرفت کارهای اداری نظیر رشوه می تواند موجه جلوه کند.

پیشنهادها و راهکارها

هرچند این مبحث از ابعاد اقتصادی بایدمورد تامل قرارگیرد و لیکن در این مبحث بیشتر تاکید ما بر راهکارهای فرهنگی متمرکز است برخی از این شیوه ها عبارتند از:

..........................................................................................................
1- سوره مائده ، آیات 62-63
2- فرید تنکابنی ،مرتضی – راهنمای انسانیت (ترجمه نهج الفصاحه)ص322
3- همان

جمعیت زیادی دور حضرت علی(ع) حلقه زده بودند. مردی وارد مسجد شد و در فرصتی مناسب پرسید:
- یا علی! سؤالی دارم. علم بهتر است یا ثروت؟
علی(ع) در پاسخ گفت: علم بهتر است؛ زیرا علم میراث انبیاست و مال و ثروت میراث قارون و فرعون و هامان و شداد.
مرد که پاسخ سؤال خود را گرفته بود، سکوت کرد. در همین هنگام مرد دیگری وارد مسجد شد و همان‌طور که ایستاده بود بلافاصله پرسید:

- اباالحسن! سؤالی دارم، می‌توانم بپرسم؟ امام در پاسخ آن مرد گفت: بپرس! مرد که آخر جمعیت ایستاده بود پرسید: علم بهتر است یا ثروت؟
علی فرمود: علم بهتر است؛ زیرا علم تو را حفظ می‌کند، ولی مال و ثروت را تو مجبوری حفظ کنی.
نفر دوم که از پاسخ سؤالش قانع شده بود، همان‌‌جا که ایستاده بود نشست.
در همین حال سومین نفر وارد شد، او نیز همان سؤال را تکرار کرد، و امام در پاسخش فرمود: علم بهتر است؛ زیرا برای شخص عالم دوستان بسیاری است، ولی برای ثروتمند دشمنان بسیار!

هنوز سخن امام به پایان نرسیده بود که چهارمین نفر وارد مسجد شد. او در حالی که کنار دوستانش می‌نشست، عصای خود را جلو گذاشت و پرسید:
- یا علی! علم بهتر است یا ثروت؟
حضرت ‌علی در پاسخ به آن مرد فرمودند: علم بهتر است؛ زیرا اگر از مال انفاق کنی کم می‌شود؛ ولی اگر از علم انفاق کنی و آن را به دیگران بیاموزی بر آن افزوده می‌شود.
نوبت پنجمین نفر بود. او که مدتی قبل وارد مسجد شده بود و کنار ستون مسجد منتظر ایستاده بود، با تمام شدن سخن امام همان سؤال را تکرار کرد. حضرت‌ علی در پاسخ به او فرمودند: علم بهتر است؛ زیرا مردم شخص پولدار و ثروتمند را بخیل می‌دانند، ولی از عالم و دانشمند به بزرگی و عظمت یاد می‌کنند.
با ورود ششمین نفر سرها به عقب برگشت، مردم با تعجب او را نگاه ‌کردند. یکی از میان جمعیت گفت: حتماً این هم می‌خواهد بداند که علم بهتر است یا ثروت! کسانی که صدایش را شنیده بودند، پوزخندی زدند. مرد، آخر جمعیت کنار دوستانش نشست و با صدای بلندی شروع به سخن کرد:
یا علی! علم بهتر است یا ثروت؟
امام نگاهی به جمعیت کرد و گفت: علم بهتر است؛ زیرا ممکن است مال را دزد ببرد، اما ترس و وحشتی از دستبرد به علم وجود ندارد. مرد ساکت شد.
همهمه‌ای در میان مردم افتاد؛ چه خبر است امروز! چرا همه یک سؤال را می‌پرسند؟ نگاه متعجب مردم گاهی به حضرت‌ علی و گاهی به تازه‌واردها دوخته می‌شد.
در همین هنگام هفتمین نفر که کمی پیش از تمام شدن سخنان حضرت ‌علی وارد مسجد شده بود و در میان جمعیت نشسته بود، پرسید:
- یا اباالحسن! علم بهتر است یا ثروت؟
امام فرمودند: علم بهتر است؛ زیرا مال به مرور زمان کهنه می‌شود، اما علم هرچه زمان بر آن بگذرد، پوسیده نخواهد شد.
در همین هنگام هشتمین نفر وارد شد و سؤال دوستانش را پرسید که امام در پاسخش فرمود: علم بهتر است؛ برای اینکه مال و ثروت فقط هنگام مرگ با صاحبش می‌ماند، ولی علم، هم در این دنیا و هم پس از مرگ همراه انسان است.
سکوت، مجلس را فراگرفته بود، کسی چیزی نمی‌گفت. همه از پاسخ‌‌های امام شگفت‌زده شده بودند که… نهمین نفر هم وارد مسجد شد و در میان بهت و حیرت مردم پرسید:
یا علی! علم بهتر است یا ثروت؟
امام در حالی که تبسمی بر لب داشت، فرمود: علم بهتر است؛ زیرا مال و ثروت انسان را سنگدل می‌کند، اما علم موجب نورانی شدن قلب انسان می‌شود.
نگاه‌های متعجب و سرگردان مردم به در دوخته شده بود، انگار که انتظار دهمین نفر را می‌کشیدند. در همین حال مردی که دست کودکی در دستش بود، وارد مسجد شد. او در آخر مجلس نشست و مشتی خرما در دامن کودک ریخت و به روبه‌رو چشم دوخت. مردم که فکر نمی‌کردند دیگر کسی چیزی بپرسد، سرهایشان را برگرداندند، که در این هنگام مرد پرسید:
- یا اباالحسن! علم بهتر است یا ثروت؟
نگاه‌های متعجب مردم به عقب برگشت. با شنیدن صدای علی مردم به خود آمدند:
علم بهتر است؛ زیرا ثروتمندان تکبر دارند، تا آنجا که گاه ادعای خدایی می‌کنند، اما صاحبان علم همواره فروتن و متواضع‌اند. فریاد هیاهو و شادی و تحسین مردم مجلس را پر کرده بود.
سؤال کنندگان، آرام و بی‌صدا از میان جمعیت برخاستند. هنگامی‌که آنان مسجد را ترک می‌کردند، صدای امام را شنیدند که می‌گفت: اگر تمام مردم دنیا همین یک سؤال را از من می‌پرسیدند، به هر کدام پاسخ متفاوتی می‌دادم.

منبع: کشکول بحرانی، ج1، ص27. به نقل از امام علی‌بن‌ابی‌طالب، ص142.